Kiedy napisać „ą”, „ę” a kiedy om, on, en, em?

Kiedy napisać „ą”, „ę”?



  • Napisz ą lub ę w wyrazach rodzimych i zapożyczonych, które zostały całkowicie spolszczone

    • ą – pączek, wąwóz, wąż, kąt, wąsy, pstrąg, pląsy, pieniądze, ląd,
    • ę  – kolęda, wędrować, potężny, węch, klęska, jarzębina, pędzel.

  • Piszesz (zgodnie z wymową) przed spółgłoskami szczelinowymi (wymawinymi łagodnie, bez „wybuchu”) f, w, s, z, ś, ź, sz, ż, ch.
    • wąwóz, wąsy, brązowy, stęchły, węższy, więzień, gęsty, gęś, grzęźnie, węższy, węże, węch

  • Piszesz (niezgodnie z wymową) przed spółgłoskami „wybuchowymi” tj. zwarto-szczelinową p, b, t, d, c, dz, cz, ć, dź, dż, k, g.
    • kąpać, rąbać, kępa, wątroba, sprzęt, bąk, węgiel, drżący, ręce, pędzony, tęcza, chęć, bądźmy

  • Napisz ą lub ę, gdy głoski te wymieniają się nawzajem w innych formach gramatycznych danego wyrazu lub w wyrazach pokrewnych
    • dąb – dęby;
    • ząb – zęby;
    • księga – ksiąg;
    • pięć – piąty;
    • rząd – rzędy;
    • pamiątka – pamiętać.

  • Napisz ą na końcu wyrazu:

    • w 3. osobie liczby mnogiej czasu teraźniejszego
      śpiewają, chodzą, piszą, wiedzą, chcą, spacerują, myślą;
    • w 3. osobie liczby mnogiej czasu przyszłego prostego
      zaśpiewają, napiszą, zobaczą, pomyślą;
    • w narzędniku liczby pojedynczej rzeczowników, przymiotników i odmieniających się jak przymiotniki zaimków
      z matką, nad nią, nad nią, ciekawą książką, zieloną chustą, pierwszą, wspólną, swoją;
    • w bierniku liczby pojedynczej przymiotników
      twoją, moją, starszą, ciekawą.

  • • Napisz ę na końcu wyrazu:

    • w bierniku liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju żeńskiego, np.:
      ławkę, tablicę, wodę, lodówkę;
    • w mianowniku i bierniku niektórych rzeczowników rodzaju nijakiego liczby pojedynczej, np.:
      cielę, ramię, znamię, niemowlę, kurczę, prosię, źrebię, pisklę, imię;
    • w 1. osobie liczby pojedynczej czasu teraźniejszego oraz przyszłego prostego, ale tylko wtedy, gdy 2. osoba ma końcówkę -esz, -isz, -ysz
      • maluję – malujesz (2. osoba)
      • mówię – mówisz (2. osoba)
      • niszczę – niszczysz (2. osoba)
      • biegnę – biegniesz (2. osoba)

  • Pisz ą, ę przed spółgłoskami l, ł:

    •  płynął, płynęli; wziąłem, wzięli

      Zwróć uwagę na wymowę tych czasowników. Wymawiamy je jako [płynoł, płyneli, wziołem, wzieli].

 

Kiedy napisać om, on, en, em ?

  • Pisz om, em (zgodnie z wymową) przed p, b

    • om przed p  pompa, kompas, kompot, kompania
    • om przed b  – bomba, plomba, kombinacja, klomb
    • em przed p stempel, temperatura
    • em przed b   membrana, emblemat

  • Pisz on, en przed spógłoskami zwartymi t, d

    • on przed t  – konto, kontrola
    • on przed d – konduktor, kondukt, kondor, kondycja
    • en przed t  – renta, mentalny, mentol
    • en przed d mendel, kalendarz

  • Pisz również on, en przed k, g

    • on przed k – konkurs
      on przed g kongres, Kongo, Marengo

  • Pisz grupy liter om, em, on, en bez względu na wymowę (przeważnie niezgodnie z wymową) przed spółgłoskami wymawianymi łagodnie, bez „wybuchu” (czyli przed szczelinowymi), a więc przed f, w, s, z, sz, ch

    • komfort,
    • konwój,
    • konserwa,
    • benzyna,
    • pensja,
    • sensacja,
    • koncha,
    • sens, 
    • konszachty.

 

  • Napisz om, on, em, en w wyrazach rodzimych przed przyrostkami -ka, -ko

    • kromka,
    • słonko,
    • łazienka,
    • powiedzonko,
    • plecionka,
    • ziarenko,
    • stajenka,
    • stonka.

 

  • Pisz -om w celowniku liczby mnogiej rzeczowników wszystkich rodzajów
    • Pokazałam moim koleżankom zdjęcia z wakacji.
    • Matka przyglądał się ptakom w parku.

  • Pisz -em w 1 osobie liczby pojedynczej czasowników

    • umiem,
    • rozumiem,
    • wiem



  • W narzędniku liczby pojedynczej rzeczowników, przymiotników i zaimków rodzaju żeńskiego piszemy „ą”:
    M. lp.                                N. lp.
    moja ciekawa książka     moją ciekawą książką
    kolorowa łąka                  kolorową łąką
    ładna dziewczyna            ładną dziewczyną
    moja koleżanka               moją koleżanką

    Zapamiętujemy!
    Chodzę z kim? - z ładną, interesującą, ciekawą, wesołą, wysoką, miłą i sympatyczną dziewczyną!

  • W bierniku liczby pojedynczej przymiotników oraz zaimków i liczebników przymiotnych, a także w bierniku rzeczownika „pani” piszemy „ą”:

     M. lp.              B. lp.

    starsza            starszą

    młodsza           młodszą
    twoja                twoją
    nasza               naszą
    piąta                 piątą
    pani                  panią

  • •„ą” piszemy w narzędniku liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju męskiego zakończonych w mianowniku na -a, -o.

     M. lp.               N. lp.

    władca             władcą
    poeta               poetą
    monarcha        monarchą
    maharadża      maharadżą
    Kościuszko      Kościuszką

  • ą” pisze się w wyrazach rodzimych wtedy, gdy wymienia się w wyrazach pokrewnych na „ę”.

    błąd           - błędny
    gąszcz       - gęstwina
    mąż           - mężny
    pamiątka   - pamiętny
    kłąb           - kłębiaste
    krąg          - okrężna
    dąb           - dębowa

  • „ą” pisze się w dopełniaczu liczby mnogiej rzeczowników nijakich, które kończą się w mianowniku liczby pojedynczej na „ę”:

    M. lp.             D. lm.
    dziewczę        dziewcząt
    kurczę           kurcząt
    niemowlę       niemowląt
    prosię            prosiąt
    jagnię            jagniąt

 

„ą” w czasownikach

•„ą” piszemy przed „ł” w formach osobowych czasu przeszłego liczby pojedynczej rodzaju męskoosobowego: drgnąłem, drgnął, stanąłem, stanąłeś, stanął
•„ą” piszemy w 3 osobie liczby mnogiej czasu teraźniejszego i czasu przyszłego prostego:

Czas teraźniejszy         Czas przyszły prosty
czytają                          napiszą
rozumieją                      zachęcą
opowiadają                   przygotują 
rozmawiają                    opowiedzą