„Nad Niemnem” – powieść realistyczna czy tendencyjna? )

Realizm powieści jest niezaprzeczalny.   

  • Wierne przedstawienie obrazu społeczeństwa:
    • środowiska arystokratycznego – pani Andrzejowa i Zygmunt Korczyńscy,
    • ziemiańskiego – Korczyńscy,
    • zaściankowego – mieszkańcy Bohatyrowicz.
  • Stypizowanie postaci, wyrazistość i dokładność w przedstawieniu charakterów i tła obyczajowego. Eliza Orzeszkowa z drobiazgowością opisała Korczyn, Bohatyrowicze, Olszynkę, Osowce.
  • Działania bohaterów umotywowane są nie tylko przyczynami współczesnymi, ale także dawnymi – występują odniesienia do historii, czyli nawiązania do niedawnych powstań i bardzo odległych w czasie dziejów Jana i Cecylii.
  • Narracja w powieści realistycznej jest prowadzona w trzeciej osobie, narrator jest bezosobowy, bezstronny, opowiada o świecie zewnętrznym, ale nie wnika w psychikę postaci – jest to tak zwana narracja przezroczysta.  

Wszystkie te cechy możemy odnaleźć w Nad Niemnem, badacze literatury uważają, że Orzeszkowa stworzyła wręcz ideał realistycznej powieści pozytywistycznej.

 

Ale czy powieść Orzeszkowej jest zupełnie pozbawiona tendencyjności?  

Powieść tendencyjna, nazywana powieścią z tezą, od powieści realistycznej różni się tym, że najważniejszym celem, któremu podporządkowane są wszystkie inne, jest udowodnienie pewnej tezy. Teza taka jest zwykle założeniem politycznym lub ideologicznym, aktualnym w danym czasie.
Bohaterowie powieści tendencyjnej są wyraźnie podzieleni na dobrych i złych (czarne charaktery i świetlane postacie), a ich postępowanie jest pozytywnym albo negatywnym przykładem ilustrującym założoną tezę.
 

  • W Nad Niemnem na pewno dostrzeżemy pewne cechy charakterystyczne dla tego typu powieści. Sama autorka w jednej z wypowiedzi stwierdziła, że najważniejszym motywem powieści jest powstanie 1863 roku. W całej książce zauważymy, że jednym z istotniejszych kryteriów oceny postaci jest właśnie ich stosunek do sprawy narodowej. Na przykład Anzelm Bohatyrowicz przekonuje się do Justyny, kiedy razem odwiedzają mogiłę.
  • Innym ważnym kryterium, według którego oceniamy bohaterów, jest ich stosunek do pracy. Choć bez dodatkowych komentarzy, ale wyraźnie negatywnie przedstawieni są Emilia i Zygmunt Korczyńscy. Są to postacie piękne fizycznie, ale ich postępowanie budzi niechęć. Rozmowy Benedykta i Witolda można nazwać dyskursami o sprawach aktualnych. Również w wielu wypowiedziach Justyny odnajdziemy wyraźne ślady ideologii pozytywistycznej.

 

Zapamiętaj cechy powieści realistycznej: 

  • odtwarza świat i środowisko według Stendhalowskiej maksymy „powieść – zwierciadło przechadzające się po gościńcu”;
  • postacie są charakteryzowane przez opis ich otoczenia;
  • dba o realizm szczegółu i szczegółowość opisu;
  • posługuje się narracją przezroczystą, obiektywną, zdystansowaną. 


Realizm szczegółu

To cecha eposu zastosowana przez twórców powieści realistycznej. Spotkamy się zatem w ich utworach z dokładnym, wręcz fotograficznym opisem przestrzeni, pejzażu, nawet osób. Czasem zdaje się, że opisany szczegół dostrzegamy dzięki kamerze, która wydobywa go, zbliżając się doń z oddali, z dalekiej perspektywy. Technikę tę możemy zaobserwować we wstępie do Ojca Goriot: Paryż, dzielnica, jej uliczki, pensjonat pani Vauquer. 


Jeśli, patrząc na członków stanu szlacheckiego, zbierzemy wnioski na temat skutków życia bez pracy, będą to:  

  • choroba fizyczna, słabość ciała i duszy,
  • brak motywu do życia, ospałość i bierność,
  • sztuczność uczuć, maniera i fałsz. 

A jaki efekt daje pracowita egzystencja?

Popatrzmy na zaścianek:  

  • autentyczność i szczerość uczuć,
  • siła fizyczna, zdrowie, radość życia, uroda,
  • zdrowie moralne,
  • aktywność życiowa,
  • satysfakcja z pracy i wolności. 

Orzeszkowa nie pozostawia wyboru czytelnikowi: opłacalność pracy została klarownie wyłożona.