"Odyseja" Homera

O czym jest Odyseja?

Na Odyseję Homera składają się 24 księgi opowiadające o tułaczce Odyseusza spod Troi do ojczyzny – Itaki. Dziesięć lat jest na wojnie, a kolejnych dziesięć zabiera mu, obfitująca w przygody, podróż do domu.

 

Czym jest Odyseja?

  • Odyseja jest opowieścią o wielkiej podróży. Niesie w sobie myśl, że życie ludzkie jest wędrówką obfitującą w przygody, wybory, powodzenia i porażki.
  • Jest pochwałą życia – najważniejszy wybór Odyseusza to odrzucenie nieśmiertelności.
  • Jest eposem o człowieku i ludzkiej naturze. Pokazuje archetypy – żądzę władzy, miłość, lęk przed śmiercią. Pokazuje, że człowiek potrafi być szlachetny i sprytny, tchórzliwy i odważny.
  • Odyseusz jest reprezentantem ludzi wobec bogów. Wyraża myśl starożytnych – poczucie godności z racji swojego człowieczeństwa. Potrafi przeciwstawić się bogom i ponieść tego konsekwencje. Wybiera miłość Penelopy – nie bogini Kirke.
  • Odyseja wyraża ludzką ciekawość nieznanych lądów, podróży i zdobywania świata.
  • Jest wyrazem bogatej wyobraźni twórcy – jest przodkiem literatury fantastycznej.



Wartości Odysei

  • Wyraża odwieczną, ludzką tęsknotę za zdobywaniem nowych przestrzeni, penetracją nieznanych lądów. Dominuje w Odysei marzenie, które później popchnęło żeglarzy do odkryć geograficznych, to samo, które nie daje spokoju współczesnym, gdy myślą o tajnikach kosmosu – podobnie zapełniają kosmiczne sfery istotami ze swojej wyobraźni. Jest tu więc tęsknota za poznaniem – ale i lęk przed nieznanym.

  • Jest zbiorem niezwykłych, baśniowych opowieści – dziełem wspaniałej wyobraźni twórczej. Osoba i przygody Odyseusza wiążą w całość wiele opowieści i legend z rozmaitych źródeł, z folkloru różnych kultur.

  • Jest eposem o człowieku i ludzkiej naturze. Pokazuje archetypy – żądzę władzy, miłość, lęk przed śmiercią. Pokazuje, że człowiek potrafi być szlachetny i sprytny, tchórzliwy i odważny.

  • Odyseja skupia się na człowieku – mocy ludzkiego rozumu,  sile, jaką jest inteligencja. Odyseusz jest reprezentantem człowieka, buntuje się przeciw nakazom bogów czy losu, chce sam decydować o sobie.

  • Epos rejestruje i obnaża prawdy o ludzkiej naturze. Podobnie jak niejedna baśń, która piętrzy trudności i zakazy w drodze do upragnionego celu. Oto człowiek jest dzielny, potrafi być chytry i podstępny, potrafi okiełznać naturę, nawet dać radę bogom. Odwaga. Ciekawość ponad wszystko. Pragnienie nieśmiertelności. Pożądanie. Chciwość. Egoizm. Hołd złożony silnej woli. Oto wiele prawd zapisanych w Odysei przez Homera.

  • Można odczytać Odyseję jako parabolę ludzkiego życia – długa wędrówka Odyseusza obrazuje ludzkie życie, Itaka zaś staje sie nie tylko symbolem domu, ale i kresu życia, śmierci.

  • Niesie w sobie myśl, że życie ludzkie jest wędrówką obfitującą w przygody, wybory, powodzenia i porażki.

  • Jest pochwałą życia – najważniejszy wybór Odyseusza to odrzucenie nieśmiertelności.

 

Uniwersalne wartości Odysei

Odyseja to utwor zawierający wiele wzorców ludzkich zachowań aktualnych również współcześnie:

  • postawa człowieka wobec rodziny, którą trzeba pozostawić z różnych przyczyn (wojna, ważny wyjazd, wyjazd w poszukiwaniu pracy, dłuższa delegacja służbowa),

  • postawa człowieka wobec wojny, w której trzeba wziąć udział (Odyseusz jako wódz wykazał się doświadczeniem, mądrością, odwagą, umiejętnościami dyplomatycznymi),

  • postawa człowieka wobec fatum (mimo wielu niepowodzeń Odyseusz nie poddaje się, wciąż pokonuje nowe trudności, choć wie, że jego walka może zakończyć się niepowodzeniem – chcą się zemścić na nim bogowie w odwecie za pokonanie Troi, potem pomścić swoją krzywdę chce też cyklop Polifem, którego Odyseusz oślepił, przeciwko Odysowi występuje ojciec Polifema – Posejdon – jak walczyć na morzu z bogiem mórz?),

  • postawa człowieka podróżnika wobec świata (czy jest on przyjaźnie nastawionym turystą szanującym prawa mieszkańców, których jest gościem, czy dewastatorem kultury innych narodów?),

  • postawa człowieka pozbawionego wszystkiego: domu, przyjaciół, majątku, który po latach powraca do ojczyzny (Odyseusz wraca do Itaki samotny – na obcym okręcie i bez zdobytych w Troi łupów).


Przesłanie utworu

  • Wędrówka Odyseusza ma inny, głębszy wymiar – jest pierwszą w literaturze metaforą ludzkiego losu – podążania z portu narodzin do portu śmierci. Pierwszą, ale nie ostatnią...

  • Odyseusz uosabia ponadczasowe zmagania człowieka z losem, bóstwami i siłami natury.

  • Epos jest dziełem o ludzkiej naturze. Podobnie jak niejedna baśń, która piętrzy trudności i zakazy w drodze do upragnionego celu. Oto człowiek jest dzielny, potrafi być chytry i podstępny, potrafi okiełznać naturę, nawet dać radę bogom. Natura ludzka to: odwaga, ciekawość ponad wszystko, pragnienie nieśmiertelności, pożądanie, chciwość, egoizm.

  • Znajdziesz w eposie archetypy: bunt człowieka wobec losu, miłość, pożądanie przygód, pragnienie poznania i zdobycia świata.
Nawiązanie

Epos Homera mówiący o wędrówce Odyseusza interpretować można jako metaforę ludzkiego życia. Człowiek wędrowiec, homo viator, występuje także w wielu innych utworach, czasem będących bezpośrednim nawiązaniem do Odysei. Należą do nich:

  • dramat Williama Szekspira Troikus i Kressyda (1602),
  • dramat Jeana Racine’a Ifigenia w Aulidzie (1674),
  • Powrót Odysa Stanisława Wyspiańskiego (1907),
  • dramat Gerharta Hauptmanna Łuk Odysa (1914),
  • powieść Ulisses Jamesa Joyce’a (1922).

Akcja ostatniego z wymienionych utworów rozgrywa się w ciągu jednego dnia. Leopold Bloom, 38-letni węgierski Żyd, skromny urzędnik, z zawodu agent reklamowy, wędruje ulicami Dublina. Bloom stanowi odpowiednik Odyseusza, Penelopą jest jego żona Molly, a Stefan Dedal nowym Telemachem. Przygody bohatera Joyce’a są reinterpretacją przygód bohatera Odysei. Niektóre ze scen Ulissesa interpretuje się jako niemal parodie epizodów z wędrówek Odyseusza (np. scena w domu publicznym jako nowa wersja wizyty u Kirke).


Motyw wędrówki Odyseusza jest także często spotykany w liryce, dość wymienić z literatury polskiej

  • Psalm o powrocie Tadeusza Nowaka,
  • Powrót Odysa Grzegorza Białkowskiego,
  • wiersz Leopolda Staffa Odys.



Zapamiętaj znaczenia

  • Itaka – to ojczyzna.
  • Itaka – to zagubiony ląd.
  • Itaka – to przystań na końcu życia, czyli śmierć.



Tematy, przy których można wspomnieć bohatera

  • podróż, wędrówka
  • miłość
  • wierność
  • życie – wędrówką
  • spryt, mądrość
  • dążenie do celu


Zapamiętaj

Epos to... najstarszy gatunek epicki. Stworzył go Homer – osiem stuleci przed naszą erą. Zapisano jego eposy później, Homer przekazywał pieśni ustnie.

Istotą eposu są dzieje przełomowe dla danego narodu (np. wojna). Epos opiewa ważne wydarzenia, a na ich tle dzieje i czyny bohaterów: herosów, bogów, rycerzy, więc nie byle jakich kmiotków. Opowieść musi być opisana podniosłym, pełnym patosu stylem, opiewać czyny rycerskie, bitwy – stąd specjalnością eposu są sceny batalistyczne.

Inne cechy

  • realizmszczegółu – przykład znakomity: dokładny opis tarczy Achillesa,
  • porównania homeryckie
    – jak np. początek opisu pojedynku Hektora z Achillesem,
  • inwokacja – czyli początek dzieła, musi to być koniecznie zwrot ku bóstwu z prośbą o pomoc w tworzeniu,
  • heksametr – stopa metryczna, która organizuje wiersz eposu
  • obecność świata bogów, i ludzi – ich równoległość, która powoduje przemieszanie świata realnego z fantastycznym.